Ibeere boya SARS-CoV-2 ni a maa n tan kaakiri nipasẹ awọn omi tabi awọn aerosol ti jẹ ariyanjiyan pupọ. A wa lati ṣalaye ariyanjiyan yii nipasẹ itupalẹ itan ti iwadii gbigbe kaakiri ninu awọn arun miiran. Fun pupọ julọ itan eniyan, apẹẹrẹ ti o gbajumọ ni pe ọpọlọpọ awọn aisan ni a gbe nipasẹ afẹfẹ, nigbagbogbo ni awọn ijinna pipẹ ati ni ọna ironu. Àpẹẹrẹ miasmatic yii ni a koju ni aarin si opin ọrundun 19 pẹlu idagbasoke ti imọran kokoro arun, ati bi a ti rii awọn arun bii cholera, iba puerperal, ati iba ṣe gangan lati tan kaakiri ni awọn ọna miiran. Pẹlu awọn ero rẹ lori pataki ti ikolu ifọwọkan/awọn droplet, ati resistance ti o pade lati ipa ti o ku ti imọran miasma, olokiki oṣiṣẹ ilera gbogbogbo Charles Chapin ni ọdun 1910 ṣe iranlọwọ lati bẹrẹ iyipada paradigm aṣeyọri, ni riro pe gbigbe kaakiri afẹfẹ ko ṣeeṣe. Àpẹẹrẹ tuntun yii di olori. Sibẹsibẹ, aini oye ti awọn aerosols yori si awọn aṣiṣe eto ninu itumọ ti ẹri iwadii lori awọn ipa gbigbe. Fún ọdún márùn-ún tó tẹ̀lé e, a kà ìtànkálẹ̀ àrùn afẹ́fẹ́ sí ohun tí kò ṣe pàtàkì tàbí ohun tí kò ṣe pàtàkì fún gbogbo àwọn àrùn afẹ́fẹ́ tó ṣe pàtàkì, títí di ìgbà tí a fi fi ìtànkálẹ̀ àrùn ikọ́ ẹ̀gbẹ hàn (èyí tí a ti gbà pé ó ń jẹ́ kí omi inú rẹ̀ tàn kálẹ̀) ní ọdún 1962. Àpẹẹrẹ ìfọwọ́kàn/ìṣàn omi náà ṣì wà ní ipò pàtàkì, àti pé àwọn àrùn díẹ̀ ni a gbà pé ó ń gbé ní afẹ́fẹ́ kí ó tó di COVID-19: àwọn tí a fi hàn gbangba pé ó ń gbé ní àwọn ènìyàn tí kò sí ní yàrá kan náà. Ìwádìí onírúurú ẹ̀kọ́ tí a ṣe nípasẹ̀ àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ti mú kí ó yára sí i ti fihàn pé ìtànkálẹ̀ àrùn afẹ́fẹ́ jẹ́ ọ̀nà pàtàkì fún ìtànkálẹ̀ àrùn yìí, ó sì ṣeé ṣe kí ó ṣe pàtàkì fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ àrùn afẹ́fẹ́ tó ń gbèrú.
Àwọn Àbájáde Tó Wúlò
Láti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún, àwọn ènìyàn ti ń tako ara wọn láti gbà pé àwọn àrùn ń gba inú afẹ́fẹ́, èyí tí ó ṣe ìpalára gidigidi nígbà àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19. Ìdí pàtàkì fún ìdènà yìí wà nínú ìtàn òye sáyẹ́ǹsì nípa ìtànkálẹ̀ àrùn: Wọ́n rò pé ìtànkálẹ̀ nípasẹ̀ afẹ́fẹ́ ló gbajúmọ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìtàn ènìyàn, ṣùgbọ́n ìdènà náà ti yípadà jù ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún. Fún ọ̀pọ̀ ọdún, a kò rò pé àrùn pàtàkì kankan wà ní afẹ́fẹ́. Nípa ṣíṣe àlàyé ìtàn yìí àti àwọn àṣìṣe tí ó wà nínú rẹ̀ tí ó ṣì wà níbẹ̀, a nírètí láti mú kí ìlọsíwájú bá iṣẹ́ yìí lọ síwájú lọ́jọ́ iwájú.
Àjàkálẹ̀ àrùn COVID-19 ló fa àríyànjiyàn líle koko lórí àwọn ọ̀nà tí kòkòrò àrùn SARS-CoV-2 ń gbà gbé e kalẹ̀, èyí tó ní àwọn ọ̀nà mẹ́ta pàtàkì: Àkọ́kọ́, ipa àwọn omi tí a fi ń fọ́ sí ojú, imú, tàbí ẹnu, tí ó máa ń jábọ́ sí ilẹ̀ nítòsí ẹni tí ó ní àrùn náà. Èkejì, nípa fífọwọ́ kan ẹni tí ó ní àrùn náà, yálà nípa fífọwọ́ kan ẹni tí ó ní àrùn náà, tàbí láìṣe tààràtà nípa fífọwọ́ kan ojú tí ó ní àrùn náà (“fomite”) lẹ́yìn náà, fífi ara ẹni sí ara ẹni nípa fífọwọ́ kan inú ojú, imú, tàbí ẹnu. Ẹ̀kẹta, nígbà tí a bá mí afẹ́fẹ́ sí i, díẹ̀ nínú wọn lè dúró nínú afẹ́fẹ́ fún ọ̀pọ̀ wákàtí (“fífọ́ sí afẹ́fẹ́”).1,2
Àwọn àjọ ìlera gbogbogbòò títí bí Àjọ Ìlera Àgbáyé (WHO) kọ́kọ́ kéde pé àrùn náà ń lọ nípasẹ̀ àwọn ìṣàn omi ńlá tí ó jábọ́ sí ilẹ̀ nítòsí ẹni tí ó ní àrùn náà, àti nípa fífọwọ́ kan àwọn ibi tí ó ní àrùn náà. Àjọ WHO kéde ní ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n oṣù kẹta, ọdún 2020 pé SARS-CoV-2 kò sí ní afẹ́fẹ́ (àyàfi ní ọ̀ràn “àwọn ìlànà ìṣègùn tí ń mú aerosol jáde”) àti pé “ìròyìn èké” ni láti sọ ohun mìíràn.3Ìmọ̀ràn yìí tako ti ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tí wọ́n sọ pé ìfọ́mọ́ra afẹ́fẹ́ lè jẹ́ ohun tó ṣe pàtàkì. Fún àpẹẹrẹ, Ref.4-9Bí àkókò ti ń lọ, WHO rọra yí ipò yìí padà díẹ̀díẹ̀: àkọ́kọ́, wọ́n gbà pé ó ṣeé ṣe kí ìtànkálẹ̀ àrùn afẹ́fẹ́ tàn káàkiri ṣùgbọ́n kò ṣeé ṣe;10lẹ́yìn náà, láìsí àlàyé, gbígbé ipa ti afẹ́fẹ́ ní oṣù kọkànlá ọdún 2020 lárugẹ láti ṣàkóso ìtànkálẹ̀ kòkòrò àrùn (èyí tí ó wúlò fún ìṣàkóso àwọn kòkòrò àrùn afẹ́fẹ́ nìkan);11lẹ́yìn náà, mo kéde ní ọjọ́ ọgbọ̀n oṣù kẹrin, ọdún 2021 pé ìtànkálẹ̀ SARS-CoV-2 nípasẹ̀ àwọn aerosol ṣe pàtàkì (láìlo ọ̀rọ̀ náà “afẹ́fẹ́”).12Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀kan lára àwọn òṣìṣẹ́ WHO tó wà ní ipò gíga gbà nínú ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò kan ní àkókò yẹn pé “ìdí tí a fi ń gbé afẹ́fẹ́ lárugẹ ni pé a lè gbé àrùn yìí lọ sí afẹ́fẹ́,” wọ́n tún sọ pé wọ́n yẹra fún lílo ọ̀rọ̀ náà “afẹ́fẹ́.”13Níkẹyìn ní oṣù Kejìlá ọdún 2021, WHO ṣe àtúnṣe ojú ìwé kan lórí ojú òpó wẹ́ẹ̀bù rẹ̀ láti sọ ní kedere pé ìgbéjáde afẹ́fẹ́ onígbà kúkúrú àti gígùn ṣe pàtàkì, nígbà tí ó tún sọ kedere pé “gbígbéjáde afẹ́fẹ́ onígbà díẹ̀” àti “gbígbéjáde afẹ́fẹ́ onígbà díẹ̀” jẹ́ ọ̀rọ̀ kan náà.14Sibẹsibẹ, yatọ si oju-iwe wẹẹbu yẹn, apejuwe ọlọjẹ naa gẹgẹbi “afẹfẹ” tẹsiwaju lati wa patapata lati awọn ibaraẹnisọrọ gbogbogbo ti WHO ni Oṣu Kẹta ọdun 2022.
Àwọn Ilé-iṣẹ́ fún Ìṣàkóso àti Ìdènà Àrùn (CDC) ní Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà tẹ̀lé ọ̀nà kan náà: àkọ́kọ́, wọ́n sọ pàtàkì ìtànkálẹ̀ ìṣàn omi; lẹ́yìn náà, ní oṣù kẹsàn-án ọdún 2020, wọ́n fi ìwé ìròyìn díẹ̀ sí ojú-òpó wẹ́ẹ̀bù wọn pé wọ́n gba ìtànkálẹ̀ afẹ́fẹ́ tí wọ́n yọ kúrò ní ọjọ́ mẹ́ta lẹ́yìn náà;15àti nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín, ní ọjọ́ keje oṣù karùn-ún ọdún 2021, mo gbà pé mímú aerosol jẹ́ pàtàkì fún ìtànkálẹ̀.16Sibẹsibẹ, CDC nigbagbogbo lo ọrọ naa “omi èémí,” ti a maa n so mọ awọn omi nla ti o n subu si ilẹ ni kiakia,17láti tọ́ka sí àwọn aerosols,18ṣiṣẹda idamu nla.19Kò sí ẹgbẹ́ méjì tó ṣe àkíyèsí àwọn àyípadà nínú àwọn ìpàdé ìròyìn tàbí àwọn ìpolówó pàtàkì.20Nígbà tí àwọn àjọ méjèèjì fi àwọn ènìyàn tó ní ìwọ̀nba yìí fún àwọn ènìyàn, ẹ̀rí tó wà fún ìfiranṣẹ́ afẹ́fẹ́ ti kó jọ, ọ̀pọ̀ àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì àti àwọn dókítà sì ń sọ pé ìfiranṣẹ́ afẹ́fẹ́ kì í ṣe ọ̀nà ìfiranṣẹ́ afẹ́fẹ́ lásán, ṣùgbọ́n ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ọ̀nà ìfiranṣẹ́ afẹ́fẹ́ lásán,olóríipo.21Ní oṣù kẹjọ ọdún 2021, CDC sọ pé agbára ìyípadà ẹ̀yà Delta SARS-CoV-2 sún mọ́ ti àrùn chickenpox, kòkòrò àrùn afẹ́fẹ́ tó lè tàn káàkiri.22Ìyàtọ̀ omicron tó jáde ní ìparí ọdún 2021 dà bí ẹni pé ó jẹ́ kòkòrò àrùn tó ń tàn kálẹ̀ kíákíá, tó ń fi iye ìbísí tó ga hàn àti àkókò ìtẹ̀léra kúkúrú.23
Gbigba ẹri ti gbigbe SARS-CoV-2 nipasẹ afẹfẹ nipasẹ awọn ajọ ilera gbogbogbo ṣe iranlọwọ lati ṣakoso ajakalẹ-arun naa ti ko dara julọ, lakoko ti awọn anfani ti awọn igbese aabo lodi si gbigbe afẹfẹ n di mimọ daradara.24-26Gbigba ẹri yii ni kiakia yoo ti ṣe iwuri fun awọn itọsọna ti o ṣe iyatọ awọn ofin fun inu ile ati ita, idojukọ pupọ si awọn iṣẹ ita gbangba, iṣeduro iṣaaju fun awọn iboju iparada, ifojusi siwaju ati siwaju sii lori ibamu ati àlẹmọ iboju ti o dara julọ, bakanna bi awọn ofin fun lilo iboju iparada ninu ile paapaa nigbati a le ṣetọju ijinna awujọ, ategun, ati àlẹmọ. Gbigba tẹlẹ yoo ti gba laaye fun itọkasi diẹ sii lori awọn igbese wọnyi, ati dinku akoko ati owo ti o pọ julọ ti a lo lori awọn igbese bii ipakokoro oju ilẹ ati awọn idena plexiglass lateral, eyiti ko munadoko fun gbigbe afẹfẹ ati, ni ọran ti ikẹhin, o le paapaa jẹ odi.29,30
Kí ló dé tí àwọn àjọ wọ̀nyí fi lọ́ra tó bẹ́ẹ̀, kí sì nìdí tí wọ́n fi ní àtakò púpọ̀ láti yí padà? Ìwé kan tó ti kọjá gbé ọ̀rọ̀ nípa owó ìjìnlẹ̀ sáyẹ́ǹsì (àwọn ohun ìní tí a fi pamọ́) yẹ̀ wò láti ojú ìwòye àwùjọ.31Yẹra fun awọn idiyele ti o ni nkan ṣe pẹlu awọn igbese ti o nilo lati ṣakoso gbigbejade afẹfẹ, gẹgẹbi awọn ohun elo aabo ara ẹni ti o dara julọ (PPE) fun awọn oṣiṣẹ ilera32ati ilọsiwaju afẹfẹ33Ó ṣeé ṣe kí ó ti kó ipa kan. Àwọn mìíràn ti ṣàlàyé ìdádúró náà ní ìbámu pẹ̀lú òye ewu tí ó níí ṣe pẹ̀lú àwọn ẹ̀rọ atẹ́gùn N9532tí wọ́n ti jiyàn nípa rẹ̀, síbẹ̀síbẹ̀,34tàbí nítorí ìṣàkóso tí kò dára fún ìkójọpọ̀ pajawiri tí ó yọrí sí àìtó ní ìbẹ̀rẹ̀ àjàkálẹ̀-àrùn náà. Fún àpẹẹrẹ Ref.35
Àlàyé afikún tí àwọn ìtẹ̀jáde wọ̀nyẹn kò fúnni, ṣùgbọ́n tí ó bá àwọn àwárí wọn mu pátápátá ni pé ìlọ́tìkọ̀ láti ronú tàbí gba èrò nípa ìtànkálẹ̀ àwọn kòkòrò àrùn ní afẹ́fẹ́ jẹ́, ní apá kan, nítorí àṣìṣe èrò kan tí a gbé kalẹ̀ ní ohun tí ó ju ọgọ́rùn-ún ọdún sẹ́yìn tí ó sì di ohun tí a fi sínú àwọn agbègbè ìlera gbogbogbòò àti ìdènà àkóràn: ẹ̀kọ́ kan pé ìtànkálẹ̀ àwọn àrùn èémí jẹ́ nítorí àwọn ìṣàn omi ńlá, àti nítorí náà, àwọn ìsapá láti dín ìṣàn omi kù yóò dára tó. Àwọn ilé-iṣẹ́ wọ̀nyí tún fi àìnítìjú hàn láti ṣàtúnṣe kódà lójú ẹ̀rí, ní ìbámu pẹ̀lú àwọn ìmọ̀ nípa àwùjọ àti ti ìmọ̀ nípa bí àwọn ènìyàn tí wọ́n ń ṣàkóso àwọn ilé-iṣẹ́ ṣe lè kojú ìyípadà, pàápàá jùlọ tí ó bá dàbí ẹni pé ó ń halẹ̀ mọ́ ipò wọn; bí ẹgbẹ́ ṣe lè ṣiṣẹ́, pàápàá jùlọ nígbà tí àwọn ènìyàn bá ń gbèjà ara wọn lójú ìpèníjà àwọn àjèjì; àti bí ìdàgbàsókè ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì ṣe lè ṣẹlẹ̀ nípasẹ̀ àwọn ìyípadà àpẹẹrẹ, kódà bí àwọn olùgbèjà àpẹẹrẹ àtijọ́ ṣe kọ̀ láti gbà pé èrò mìíràn ní ìtìlẹ́yìn tí ó dára jù láti ọ̀dọ̀ ẹ̀rí tí ó wà.36-38Nítorí náà, láti lóye bí àṣìṣe yìí ṣe ń tẹ̀síwájú, a gbìyànjú láti ṣe àwárí ìtàn rẹ̀, àti ìtàn ìtànkálẹ̀ àrùn afẹ́fẹ́ ní gbogbogbòò, kí a sì tẹnu mọ́ àwọn àṣà pàtàkì tí ó mú kí ẹ̀kọ́ ìṣàn omi di ohun tí ó gbajúmọ̀.
Wá láti https://www.safetyandquality.gov.au/sub-brand/covid-19-icon
Àkókò ìfìwéránṣẹ́: Oṣù Kẹsàn-27-2022